Trung tâm Cứu hộ, Bảo tồn và Phát triển Sinh vật Phong Nha: Nơi hồi sinh động vật hoang dã quý hiếm

Trung tâm Cứu hộ, Bảo tồn và Phát triển Sinh vật Phong Nha là nơi tiếp nhận, điều trị và phục hồi hàng nghìn cá thể động vật hoang dã quý hiếm trước khi chúng được trở về với thiên nhiên. Mặc dù nằm ngay đối diện Vườn Thực vật Phong Nha, Trung tâm không mở cửa đón khách tham quan đại trà nhằm đảm bảo môi trường yên tĩnh cho các hoạt động cứu hộ và bảo tồn.

Trong bài viết này, Oxalis sẽ đưa bạn khám phá "bệnh viện động vật hoang dã" giữa lòng Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng, nơi từng cá thể được cứu sống đều mang theo một câu chuyện đặc biệt. Đồng thời, bạn cũng sẽ biết cách kết hợp tham quan Vườn Thực vật Phong Nha để hiểu rõ hơn về những nỗ lực bảo tồn đang âm thầm gìn giữ giá trị của Di sản Thiên nhiên Thế giới.

Tổng quan về Trung tâm Cứu hộ, bảo tồn và Phát triển sinh vật - Phong Nha

Trung tâm Cứu hộ, Bảo tồn và Phát triển Sinh vật Phong Nha là một trong những đơn vị quan trọng của Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng, đảm nhận nhiệm vụ cứu hộ, chăm sóc và bảo tồn các loài động, thực vật hoang dã quý hiếm. Được ví như "bệnh viện" dành cho động vật hoang dã, nơi đây tiếp nhận nhiều cá thể bị buôn bán trái phép, mắc bẫy, bị thương hoặc được người dân tự nguyện bàn giao trước khi phục hồi và tái thả về môi trường tự nhiên.

Không chỉ góp phần gìn giữ hệ sinh thái của Di sản Thiên nhiên Thế giới UNESCO, trung tâm còn là điểm đến giáo dục môi trường, nghiên cứu khoa học và phát triển du lịch sinh thái, góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn đa dạng sinh học tại Phong Nha - Kẻ Bàng.

Vị trí và thông tin liên hệ

Trung tâm Cứu hộ, Bảo tồn và Phát triển Sinh vật là đơn vị sự nghiệp công lập trực thuộc Ban Quản lý Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng và tự bảo đảm một phần chi thường xuyên theo quy định.

Trụ sở của trung tâm nằm tại xã Phong Nha, tỉnh Quảng Trị (trước đây thuộc thị trấn Phong Nha, huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình), đối diện Vườn Thực vật Phong Nha, thuận tiện cho du khách kết hợp tham quan và tìm hiểu công tác bảo tồn thiên nhiên.

Nếu phát hiện động vật hoang dã cần cứu hộ hoặc muốn liên hệ với trung tâm, bạn có thể sử dụng các kênh sau:

• Đường dây nóng cứu hộ: 0915659417
• Email: [email protected]

Chức năng và nhiệm vụ của Trung tâm Cứu hộ, Bảo tồn và Phát triển Sinh vật

Cứu hộ và phục hồi động, thực vật hoang dã

Một trong những nhiệm vụ quan trọng nhất của trung tâm là tiếp nhận, chăm sóc và phục hồi các loài động, thực vật hoang dã quý hiếm. Các cá thể được cứu hộ chủ yếu là tang vật trong các vụ vi phạm pháp luật về động vật hoang dã, vật chứng của các vụ án hoặc do người dân và các tổ chức tự nguyện bàn giao.

Sau khi trải qua quá trình kiểm tra sức khỏe, cách ly, điều trị và phục hồi bản năng sinh tồn, những cá thể đủ điều kiện sẽ được thả trở lại rừng nhằm góp phần khôi phục quần thể tự nhiên của Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng.

Khỉ đuôi lợn đang được chăm sóc tại trung tâm cứu hộ động vật hoang dã.

Bảo tồn nguồn gen và nghiên cứu khoa học

Bên cạnh công tác cứu hộ, trung tâm còn triển khai các chương trình bảo tồn lâu dài như nhân giống các loài nguy cấp, lưu giữ nguồn gen quý, sưu tập mẫu vật và nghiên cứu hệ sinh thái đặc hữu của dãy Trường Sơn.

Đơn vị cũng phối hợp với nhiều tổ chức trong và ngoài nước để thực hiện các dự án nghiên cứu, chia sẻ kinh nghiệm và ứng dụng các phương pháp bảo tồn hiện đại nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ đa dạng sinh học.

Giáo dục môi trường và phát triển du lịch sinh thái

Trung tâm thường xuyên tổ chức các hoạt động truyền thông, giáo dục môi trường cho học sinh, cộng đồng địa phương và du khách nhằm nâng cao nhận thức về bảo vệ rừng và động vật hoang dã.

Ngoài ra, đơn vị còn quản lý và khai thác một số sản phẩm du lịch sinh thái, kết hợp hoạt động diễn giải thiên nhiên, lưu trú, dịch vụ trải nghiệm và tham quan theo định hướng phát triển bền vững. Thông qua các chương trình này, du khách không chỉ khám phá vẻ đẹp của Phong Nha - Kẻ Bàng mà còn hiểu rõ hơn về những nỗ lực bảo tồn thiên nhiên đang được thực hiện tại khu vực.

Cơ sở vật chất và các khu chức năng

Hiện nay, Trung tâm được Ban Quản lý Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng giao quản lý và vận hành ba khu vực chính gồm:

• Vườn Thực vật Phong Nha, nơi bảo tồn và giới thiệu nhiều loài thực vật bản địa.
• Khu nuôi thả bán hoang dã Núi Đôi, phục vụ quá trình phục hồi tập tính tự nhiên cho các loài động vật trước khi tái thả.
• Khu Cứu hộ động vật hoang dã, nơi tiếp nhận, điều trị và chăm sóc các cá thể động vật trong thời gian cứu hộ.

Các khu vực này được đầu tư hệ thống chuồng trại và không gian nuôi dưỡng phù hợp với từng nhóm loài như linh trưởng, chim, rùa, bò sát và nhiều loài động vật hoang dã khác, giúp giảm căng thẳng cho động vật và tạo điều kiện tốt nhất cho quá trình phục hồi.

Nhờ hệ thống cơ sở vật chất chuyên biệt cùng đội ngũ cán bộ giàu kinh nghiệm, Trung tâm đã trở thành một mắt xích quan trọng trong mạng lưới bảo tồn đa dạng sinh học của Phong Nha - Kẻ Bàng, góp phần bảo vệ nhiều loài động, thực vật quý hiếm và gìn giữ giá trị tự nhiên của Di sản Thiên nhiên Thế giới.

Những loài sinh vật trọng tâm và tỷ lệ cứu hộ thành công ấn tượng

Trung tâm Cứu hộ, Bảo tồn và Phát triển Sinh vật Phong Nha là một trong những cơ sở cứu hộ động vật hoang dã quan trọng tại miền Trung Việt Nam. Mỗi năm, Trung tâm tiếp nhận nhiều cá thể động vật quý hiếm bị buôn bán trái phép, nuôi nhốt hoặc bị thương trong tự nhiên, sau đó chăm sóc, phục hồi và tái thả khi đủ điều kiện. Những kết quả đạt được trong nhiều năm qua cho thấy hiệu quả của mô hình bảo tồn gắn với cứu hộ và phục hồi động vật hoang dã.

Tỷ lệ cứu hộ thành công đạt trên 90%

Cứu hộ động vật hoang dã là công việc đòi hỏi chuyên môn cao, nhiều kinh nghiệm và sự kiên trì. Phần lớn các cá thể được đưa về Trung tâm đều trong tình trạng suy kiệt, chấn thương hoặc đã bị nuôi nhốt trong thời gian dài, khiến việc phục hồi trở nên rất phức tạp.

Dù còn nhiều thách thức về cơ sở vật chất và nguồn lực, Trung tâm vẫn duy trì tỷ lệ cứu hộ thành công ở mức rất cao. Trong giai đoạn 2015 - 2020, gần 90% số động vật được tiếp nhận đã được điều trị thành công và tái thả về môi trường tự nhiên. Những năm gần đây, tỷ lệ này tiếp tục được nâng lên trên 93%, phản ánh năng lực chuyên môn của đội ngũ cán bộ thú y cũng như hiệu quả của quy trình chăm sóc, phục hồi theo tiêu chuẩn bảo tồn.

Quy trình cứu hộ và phục hồi bài bản

Mỗi cá thể động vật khi được đưa đến Trung tâm đều trải qua quy trình chăm sóc nghiêm ngặt nhằm tăng khả năng phục hồi và giảm thiểu rủi ro trước khi tái thả.

Ngay sau khi tiếp nhận, động vật được lập hồ sơ theo dõi, kiểm tra sức khỏe tổng quát và đưa vào khu cách ly để phòng ngừa lây nhiễm. Trong thời gian điều trị, các bác sĩ thú y liên tục theo dõi tình trạng sức khỏe và áp dụng nhiều phương pháp chẩn đoán như khám lâm sàng, xét nghiệm, siêu âm hoặc nội soi khi cần thiết.

Đối với những cá thể từng bị nuôi nhốt trong thời gian dài hoặc mất khả năng sinh tồn ngoài tự nhiên, Trung tâm tiếp tục thực hiện chương trình phục hồi tập tính. Sau giai đoạn điều trị, động vật được chuyển sang khu nuôi thả bán hoang dã để làm quen với môi trường tự nhiên, rèn luyện khả năng kiếm ăn, leo trèo, săn mồi hoặc bay lượn trước khi các chuyên gia đánh giá và quyết định tái thả.

Các loài động vật quý hiếm đang được bảo tồn

Đối tượng cứu hộ tại Trung tâm rất đa dạng, từ thú lớn, linh trưởng cho đến chim và bò sát thuộc nhiều cấp độ bảo tồn khác nhau.

Thú lớn và linh trưởng

Một trong những trường hợp nổi bật là 7 cá thể Hổ Đông Dương được tiếp nhận từ một vụ án liên quan đến buôn bán động vật hoang dã trái phép. Đây là nhóm động vật có giá trị bảo tồn đặc biệt và được chăm sóc theo chế độ riêng.

Bên cạnh đó, Trung tâm thường xuyên cứu hộ nhiều loài linh trưởng quý hiếm của Việt Nam như Voọc Hà Tĩnh - loài đặc hữu của dãy Trường Sơn và là biểu tượng của Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng, cùng với Chà vá chân nâu, Khỉ mặt đỏ, Khỉ đuôi lợn, Khỉ vàng, Cu li lớn và Cu li nhỏ. Nhiều cá thể sau quá trình phục hồi đã được tái thả thành công về môi trường sống tự nhiên.

Chim quý hiếm

Trung tâm cũng là nơi tiếp nhận và chăm sóc nhiều loài chim có giá trị bảo tồn cao, trong đó có Hồng hoàng, Diều hoa Miến Điện, Diều đầu nâu, Công xanh và Cú lợn lưng xám. Các cá thể bị thương hoặc bị tịch thu từ hoạt động buôn bán trái phép sẽ được điều trị, phục hồi khả năng bay trước khi xem xét tái thả.

Chim hồng hoàng quý hiếm được nuôi dưỡng an toàn trong khu bảo tồn.

Bò sát và rùa quý hiếm

Nhiều loài bò sát nguy cấp cũng đang được chăm sóc tại Trung tâm, bao gồm Trăn gấm, Trăn đất, Rắn hổ mang, Kỳ đà vân cùng nhiều loài rùa quý hiếm như Rùa sa nhân, Rùa núi viền, Rùa đầu to và Rùa hộp trán vàng miền Trung.

Đây đều là những loài chịu áp lực lớn từ nạn săn bắt và buôn bán động vật hoang dã. Việc cứu hộ, nhân nuôi bảo tồn và tái thả các cá thể đủ điều kiện góp phần quan trọng vào mục tiêu bảo tồn đa dạng sinh học của Phong Nha - Kẻ Bàng cũng như khu vực Trường Sơn.

Những câu chuyện cứu hộ và bảo tồn từ "Bệnh viện hoang dã"

Đằng sau những con số về tỷ lệ cứu hộ hay số lượng động vật được tái thả là vô vàn câu chuyện xúc động mà ít du khách biết đến. Mỗi cá thể được đưa về Trung tâm Cứu hộ, Bảo tồn và Phát triển Sinh vật đều mang theo một số phận khác nhau: có con bị săn bắt trái phép, có con bị nuôi làm thú cưng suốt nhiều năm, cũng có những cá thể bị thương nặng sau khi mắc bẫy hoặc va chạm với con người.

Đối với đội ngũ cán bộ, bác sĩ thú y và nhân viên chăm sóc, công việc không đơn thuần là điều trị bệnh. Họ phải thức trắng đêm để giữ ấm cho một cá thể non, kiên nhẫn nhiều tháng giúp một con khỉ học leo trèo trở lại hay dành nhiều năm chăm sóc những "chúa sơn lâm" không còn cơ hội trở về tự nhiên. Chính những câu chuyện ấy đã biến nơi đây thành một "bệnh viện hoang dã" đúng nghĩa.

Chú khỉ đuôi lợn tên "Chung" - "Đại ca" sợ vợ và 3 lần từ chối tự do

Trong số hàng nghìn cá thể từng được cứu hộ, cái tên được nhiều cán bộ Trung tâm nhắc đến nhất là Chung, một cá thể khỉ đuôi lợn đực có ngoại hình vượt trội với trọng lượng khoảng 18 kg. Chung được người dân tại khu vực Nông trường Việt Trung tự nguyện bàn giao sau nhiều năm nuôi nhốt. Cuộc sống bên con người quá lâu khiến chú gần như đánh mất hoàn toàn bản năng sinh tồn.

Những ngày đầu tại Trung tâm, Chung nổi tiếng là "đầu gấu". Do căng thẳng và mất tập tính tự nhiên, chú từng nhiều lần tấn công người chăm sóc, khiến 5 cán bộ bị cắn hoặc cào bị thương trong quá trình tiếp xúc. Tuy nhiên, điều khiến các chuyên gia bất ngờ hơn cả là ba lần Trung tâm đưa Chung trở lại rừng đều thất bại.

Sau khi hoàn thành quá trình phục hồi, cán bộ đã đưa Chung vào khu vực rừng sâu để tái thả. Có lần, họ phải sử dụng thuốc gây mê nhẹ nhằm giảm căng thẳng trong quá trình vận chuyển. Nhưng chỉ khoảng hai ngày sau khi tỉnh lại, Chung lại tự lần theo đường mòn, quay trở về đúng khu cứu hộ.

Lần thứ hai rồi lần thứ ba cũng diễn ra tương tự. Thay vì hòa nhập với thiên nhiên, chú khỉ đứng lặng trước khu chuồng quen thuộc, nhìn những người từng chăm sóc mình như muốn nói rằng nơi đây mới là "nhà".

Các chuyên gia nhận ra rằng nhiều năm sống cùng con người đã khiến Chung không còn đủ kỹ năng để tồn tại ngoài tự nhiên. Việc tiếp tục tái thả có thể khiến chú đối mặt với nguy cơ chết đói hoặc bị các đàn khỉ khác tấn công.

Hiện nay, Chung sống lâu dài tại khu bán hoang dã của Trung tâm. Điều thú vị là sau khi được ghép đôi với một cá thể khỉ cái, "đại ca" từng rất hung dữ lại trở nên hiền lành hơn hẳn. Các cán bộ vui vẻ kể rằng Chung giờ đây nổi tiếng với biệt danh "đại ca sợ vợ", một câu chuyện hài hước giúp xua tan phần nào những áp lực trong công việc cứu hộ.

Giành giật sự sống trong đêm đông lạnh buốt cho Vượn Siki non

Một trong những ký ức khiến nhiều cán bộ gắn bó lâu năm với Trung tâm không thể quên xảy ra vào mùa đông năm 2009. Khi đó, lực lượng kiểm lâm bàn giao hai cá thể vượn Siki má trắng non vừa được giải cứu khỏi tay những kẻ săn bắt. Cả hai đều còn rất nhỏ, suy kiệt nghiêm trọng vì thiếu sữa mẹ, mất nước và không thể tự điều chỉnh thân nhiệt.

Đêm hôm ấy, nhiệt độ vùng Phong Nha xuống rất thấp. Một cá thể yếu đến mức gần như không còn phản xạ. Lo ngại vượn non sẽ không qua khỏi nếu chỉ sử dụng lồng ấp thông thường, bác sĩ thú y Trần Ngọc Anh quyết định đưa cá thể này về phòng nghỉ của mình. Suốt cả đêm, anh quấn vượn trong chăn bông và dùng chính hơi ấm cơ thể để giữ nhiệt, đồng thời liên tục theo dõi nhịp thở và cho uống từng lượng sữa nhỏ.

Đó là một đêm gần như không ai ngủ. Sự tận tâm ấy đã mang lại điều kỳ diệu. Sau nhiều tuần chăm sóc đặc biệt, cả hai cá thể dần hồi phục sức khỏe, biết leo trèo, tự tìm thức ăn và phát triển bình thường. Đến ngày đủ điều kiện tái thả, tiếng hót vang vọng của chúng giữa cánh rừng già trở thành phần thưởng lớn nhất đối với những người đã ngày đêm giành giật sự sống cho chúng.

Hành trình hồi sinh của đàn Hổ Đông Dương

Một trong những nhiệm vụ khó khăn nhất mà Trung tâm từng đảm nhận là chăm sóc 7 cá thể Hổ Đông Dương được chuyển về từ Nghệ An vào năm 2022. Đây là những cá thể được giải cứu sau khi lực lượng chức năng triệt phá một đường dây nuôi nhốt, buôn bán động vật hoang dã trái phép vào tháng 8/2021.

Khi mới tiếp nhận, đàn hổ còn rất non, mỗi cá thể chỉ nặng khoảng 50 - 60 kg. Chúng bị nuôi nhốt trong điều kiện không phù hợp, thể trạng yếu và thiếu nhiều kỹ năng vận động tự nhiên. Để chăm sóc đàn hổ, Trung tâm xây dựng khu chuồng chuyên biệt rộng khoảng 26 m² cho mỗi cá thể, có hệ thống mái chống nóng, bể tắm và khu vận động riêng. Khẩu phần ăn được tính toán chặt chẽ với thịt bò, lợn, gà và thỏ nhằm đảm bảo dinh dưỡng theo từng giai đoạn phát triển.

Sau hơn ba năm chăm sóc, đàn hổ đã thay đổi hoàn toàn. Nhiều cá thể hiện đạt trọng lượng 120 - 160 kg, chiều dài cơ thể vượt 1,5 m, sở hữu thể trạng khỏe mạnh và bộ lông vàng rực đặc trưng của Hổ Đông Dương.

Dù vẫn giữ bản năng của loài thú săn mồi, chúng đã quen với những người trực tiếp chăm sóc hằng ngày. Các nhân viên có thể quan sát, kiểm tra sức khỏe ở khoảng cách rất gần thông qua hệ thống chuồng chuyên dụng mà không gây căng thẳng cho động vật.

Do từng bị nuôi nhốt từ nhỏ và không còn khả năng săn mồi, đàn hổ này không đủ điều kiện để tái thả. Trung tâm sẽ tiếp tục chăm sóc chúng suốt đời như những "đại sứ" nhắc nhở cộng đồng về hậu quả của nạn buôn bán động vật hoang dã.

Hổ Đông Dương phục hồi sức khỏe tại khu cứu hộ chuyên biệt của trung tâm.

Cẩm nang tham quan Trung tâm Cứu hộ, bảo tồn và Phát triển sinh vật - Phong Nha và Vườn Thực Vật Phong Nha

Vị trí và cách di chuyển

Trung tâm Cứu hộ, Bảo tồn và Phát triển Sinh vật nằm đối diện Vườn Thực vật Phong Nha, chỉ cách khoảng 20 m. Từ cổng Vườn Thực vật, bạn có thể dễ dàng nhìn thấy khu vực của Trung tâm.

Tuy nhiên, Trung tâm Cứu hộ, Bảo tồn và Phát triển Sinh vật Phong Nha không mở cửa đón khách tham quan đại trà nhằm đảm bảo môi trường yên tĩnh cho công tác điều trị và phục hồi động vật hoang dã. Một trong số ít cơ hội để tham quan nơi đây là khi tham gia Tour Thám hiểm rừng sâu Hang Ba do Oxalis Adventure tổ chức. Được phát triển từ hơn 10 năm kinh nghiệm kết hợp giữa du lịch mạo hiểm và bảo tồn, cùng sự tư vấn của UNESCO tại Việt Nam, IUCN và Ban Quản lý Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng, hành trình đưa du khách vào vùng lõi được bảo vệ nghiêm ngặt của Vườn quốc gia - nơi rất ít người có cơ hội đặt chân tới.

Với mong muốn bảo tồn là nền tảng của mọi hoạt động, chuyến đi không chỉ khám phá hệ thống hang động nguyên sơ mà còn giúp du khách hiểu rõ hơn về công tác bảo tồn đa dạng sinh học. Vì vậy, ngay trong ngày đầu tiên, đoàn sẽ ghé thăm Trung tâm Cứu hộ để tìm hiểu quá trình cứu hộ, chăm sóc và phục hồi các loài động vật quý hiếm trước khi tiếp tục hành trình trekking vào rừng sâu và khám phá Hang Ba.

Nếu muốn tìm hiểu hệ sinh thái của Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng, bạn nên ghé Vườn Thực vật Phong Nha, nơi có các tuyến tham quan kết hợp khám phá thiên nhiên và quan sát động thực vật. Từ trung tâm Phong Nha, Vườn Thực vật cách khoảng 12 km, mất khoảng 20 phút di chuyển bằng ô tô hoặc xe máy.

Giờ mở cửa và giá vé

Vườn Thực vật Phong Nha mở cửa từ 7:00 sáng đến 5:00 chiều hằng ngày. Giá vé vào cửa Vườn Thực Vật là 80.000 đồng/người lớn, học sinh/ sinh viên chỉ từ 40.000 đồng/người. Trẻ em cao dưới 1.3m miễn phí.

Du khách có thể lựa chọn nhiều tuyến tham quan phù hợp với thời gian và thể lực.

• Tuyến ngắn (30 - 60 phút): Nhà trưng bày mẫu vật → Thác Gió cao 30 m.
• Tuyến trung bình (70 - 90 phút): Nhà trưng bày → Hồ Vàng Anh → Thác Gió.
• Tuyến dài (2 - 3 giờ): Toàn bộ các điểm trên, kết hợp tham quan cây Sao Việt Nam cổ thụ và Đồi Vọng Cảnh.

Một vài lưu ý khi tham quan Vườn Thực Vật Phong Nha

• Thời điểm đẹp nhất để tham quan là từ tháng 12 đến tháng 8, đi vào tháng 9 - 11 cần lưu ý an toàn vì mưa nhiều, đường trơn.
• Nên xuất phát từ 7:00 - 8:00 sáng để tăng cơ hội quan sát các loài chim, khỉ và sóc.
• Chuẩn bị giày có độ bám tốt, thuốc chống côn trùng, nước uống và một ít đồ ăn nhẹ nếu đi các tuyến dài.

Nếu muốn tìm hiểu chi tiết về các cung trekking, giá vé, bản đồ và kinh nghiệm tham quan, hãy xem thêm cẩm nang chi tiết tại: Vườn Thực vật Phong Nha - Khám phá hệ sinh thái kỳ thú của Quảng Bình.