Nhà nổi: Từ giải pháp ứng phó lũ lụt đến điểm nhấn du lịch Làng Tân Hoá

Nhà nổi làng Tân Hoá là biểu tượng cho hành trình chuyển mình của một ngôi làng từng được gọi là “vùng rốn lũ”. Với nhiều thế hệ người dân làng Tân Hoá, mùa mưa lũ gắn liền với cảnh nước ngập đến mái nhà. Đó là lúc cả gia đình phải căng bạt trên núi sống giữa trời mưa bão, thấp thỏm nhìn dòng nước dâng cao mà cầu mong đừng cuốn trôi nhà cửa, chuồng trại.

Trong hoàn cảnh đó, nhà nổi làng Tân Hoá ra đời, mang đến hy vọng về một cuộc sống an toàn hơn giữa mùa nước lũ. Từ những chiếc bè nổi thô sơ ban đầu, mô hình này đã không ngừng được cải tiến để trở thành giải pháp thích nghi với thời tiết đặc trưng của địa phương. Ngày nay, nhà nổi không chỉ giúp người dân sống chung với lũ mà còn mở ra cơ hội phát triển du lịch, góp phần tạo sinh kế và nâng cao thu nhập cho nhiều hộ gia đình ở Tân Hoá.

Làng Tân Hóa và bài toán khó do địa hình "rốn lũ"

Làng Tân Hóa của đồng bào Nguồn nằm tại xã Kim Phú, tỉnh Quảng Trị (trước sáp nhập là xã Tân Hoá, huyện Minh Hóa, tỉnh Quảng Bình). Ngôi làng nằm trong một thung lũng rộng lớn, được bao quanh bởi những dãy núi đá vôi và dòng sông Rào Nan uốn lượn, dẫn đến hệ thống hang động Tú Làn.

Với diện tích khoảng 71,8 km² và gần 3.600 nhân khẩu (khoảng 715 hộ), đời sống của người dân gắn chặt với thiên nhiên và nông nghiệp truyền thống. Mỗi năm vào mùa mưa, từ tháng 9 đến tháng 11, dòng nước từ thượng nguồn đổ về nhưng chỉ có thể thoát ra qua các hang động ở cuối thung lũng, dẫn tới ngập lụt sâu. Người dân phải mang lương thực, gia súc, tài sản quý giá lên núi dựng lều, căng bạt sống chờ đến khi nước rút.

Cứ như vậy, làng Tân Hoá đã đi qua biết bao mùa mưa lũ. Trong ký ức của nhiều người dân, trận lũ lịch sử năm 2010 vẫn là một dấu mốc khó quên. Không chỉ nhấn chìm nhiều khu vực trong biển nước, đợt lũ này còn gây ra những thiệt hại nặng nề trên cả nước với 245 người thiệt mạng, 50 người mất tích và hơn 360 người bị thương. Thiệt hại về tài sản ước tính lên đến 15 nghìn tỷ đồng. Hàng nghìn ngôi nhà bị cuốn trôi, hàng trăm nghìn ngôi nhà bị hư hại. Nông nghiệp cũng bị ảnh hưởng nặng khi hàng trăm nghìn hecta hoa màu bị ngập úng cùng số lượng lớn gia súc, gia cầm bị nước lũ cuốn trôi.

Ở làng Tân Hoá cũng bị ảnh hưởng nặng nề khi lũ lụt dâng cao tới 12 mét, nhấn chìm hơn 600 căn nhà, cuốn trôi gần như toàn bộ tài sản, gia súc, v.v. Từ đó, cái tên “rốn lũ” càng gắn chặt với Tân Hoá.

Nhận thấy sự nguy hiểm và bất ngờ trước thiên tai, chính quyền địa phương đề xuất phương án di dời làng Tân Hóa, phá núi để thoát nước lũ, v.v. Tuy nhiên, người dân không muốn rời xa mảnh đất đã gắn bó qua nhiều thế hệ trong khi phương án phá núi cũng không thể triển khai vì kinh phí lớn và khả năng ảnh hưởng đến hệ sinh thái.

Người dân đã chuyển từ tư duy “chống lũ” sang “sống chung với lũ”. Năm 2011, người dân trong làng đã dựa trên mô hình nhà bè trên sông ở Tây Nam Bộ để sáng tạo căn nhà nổi đầu tiên, tiền thân của nhà nổi ở làng Tân Hoá. Sự xuất hiện của nhà nổi đã mở ra hy vọng cho cả một ngôi làng từng quay hoay giữa làm lụng, tích góp, chạy lũ rồi gây dựng lại từ đầu.

Quá trình học hỏi và sáng kiến mô hình nhà nổi Tân Hoá

Sự ra đời của nhà nổi Tân Hoá

Từ rất nhiều năm về trước, ở làng Tân Hóa đã xuất hiện những chiếc bè nổi thô sơ được cố định bằng thùng phuy, ván gỗ để đặt gia cầm, đồ dùng, tài sản lên và căng bạt che mưa. Mô hình bè nổi này được học hỏi từ nhà bè nuôi cá Tây Nam Bộ (đồng bằng Sông Cửu Long).

Sau trận lũ lịch sử năm 2010, nhiều gia đình ở Tân Hoá bắt đầu làm bè nổi tương tự, cải tiến thành khung vuông và bỏ thùng phuy rỗng ở dưới, sau đó để vật dụng, tài sản lên. Bè phao lúc ấy chưa có mái che, chỉ dùng tấm bạt phủ lên cho đỡ ướt mưa. Nhà có điều kiện thì mở rộng diện tích, lợp vách và mái lá. Nhà không có điều kiện thì dùng thân cây chuối hoặc các thân cây có khả năng nổi tương tự để dùng tạm.

Cũng trong đợt lũ năm ấy, ông Thái Xuân Lực đã ở lại trên bè để canh chừng đàn lợn của gia đình. Nhận thấy chiếc bè có thể nổi ổn định trên mặt nước, ông nảy ra ý tưởng biến nó thành một căn nhà đủ kiên cố để cả gia đình có thể sinh sống trong mùa lũ. Sau đó, ông đầu tư gần 100 triệu đồng để mua khoảng 20 thùng phuy cùng các vật liệu như sắt, kẽm và tôn, rồi tự thiết kế, xây dựng ngôi nhà nổi đầu tiên của Tân Hóa.

Đến mùa lũ năm 2011, khi nhiều hộ dân phải sơ tán và những ngôi nhà trong làng chìm trong nước, căn nhà nổi bên bờ sông Rào Nan của ông Lực vẫn an toàn trên mặt nước. Hình ảnh ấy đã thu hút sự chú ý của người dân trong vùng và mở ra một hướng thích ứng mới với lũ lụt.

Nhìn thấy sự thành công của mô hình này, nhiều hộ gia đình bắt đầu học hỏi và làm theo. Từ những chiếc bè nổi ban đầu, người dân gia cố thêm khung, vách và mái để có thể lưu trú trong thời gian dài. Sau đó, với sự hỗ trợ của chính quyền địa phương, mô hình tiếp tục được hoàn thiện thành những căn nhà nổi có khung gỗ hoặc khung thép, diện tích khoảng 20 m², đủ không gian cho cả gia đình sinh hoạt an toàn trong những ngày nước lớn.

Sáng kiến nhà nổi Tân Hoá nhân rộng trong cộng đồng

Thời điểm đó, Oxalis Adventure đã vận hành các tour thám hiểm hệ thống hang động Tú Làn, nằm gần làng Tân Hoá. Phần lớn nhân viên phục vụ trong các tour là người dân địa phương. Thông qua những câu chuyện và chia sẻ từ nhân viên cũng như chính quyền địa phương, Oxalis Adventure hiểu rõ những khó khăn mà người dân phải đối mặt mỗi mùa mưa lũ.

Từ đó, công ty đã tổ chức cuộc đua “Thử Thách Tú Làn” (Tu Lan Race) nhằm gây quỹ để tài trợ xây dựng nhà nổi cho những hộ dân có hoàn cảnh khó khăn, không đủ điều kiện làm nhà nổi tránh lũ. Mỗi căn nhà có diện tích khoảng 30m2, đủ không gian cho một gia đình khoảng 6 người cùng sinh sống và cất giữ nhu yếu phẩm. Khung nhà được làm bằng thép, cố định bằng hệ thống cọc neo; tường và mái lợp tôn giúp chống dột, chống gió và giữ ấm. Khi nước lũ dâng cao, ngôi nhà sẽ nổi theo mực nước, sau đó hạ xuống vị trí ban đầu khi nước rút.

Từ năm 2015 đến năm 2020, thông qua cuộc đua “Tú Làn Adventure Race” cùng sự đóng góp của các cá nhân, tổ chức, Oxalis Foundation đã hỗ trợ xây dựng 90 căn nhà nổi cho người dân Tân Hoá.

Hiệu quả của mô hình nhà nổi đã thu hút sự quan tâm và chung tay của nhiều tổ chức, cá nhân khác. Tính đến nay, hơn 650 căn nhà nổi đã được xây dựng tại xã Kim Phú, giúp 100% hộ dân sinh sống ở khu vực thường xuyên ngập lụt có nơi trú ẩn an toàn trong mùa mưa lũ.

Làng Tân Hóa trở mình phát triển du lịch cộng đồng

Những thay đổi đầu tiên: Nhà nổi nhân rộng khắp bản làng

Từ một rốn lũ thường xuyên chực chờ với thiên tai, Tân Hóa đã có bước chuyển mình mạnh mẽ nhờ sự xuất hiện ngày càng nhiều của những căn nhà nổi. Đến mùa lũ, người dân sẽ vận chuyển tài sản có giá trị, lương thực và nước sạch đủ dùng trong khoảng 7 - 10 ngày vào nhà nổi để cả gia đình cùng sinh sống. Họ lùa gia súc lên núi và mỗi ngày sẽ dùng thuyền để di chuyển, cắt cỏ cho trâu bò ăn.

Hằng năm lũ vẫn về nhưng nét mặt người dân đã thôi nét ưu phiền. Họ sinh hoạt bình thường, di chuyển, mua bán và tự tin đón dòng nước lũ. Những căn nhà nổi này không chỉ giúp người dân chủ động ứng phó thiên tai mà còn trở thành nền tảng cho mô hình “du lịch thích ứng thời tiết”.

Làng Tân Hoá phát triển du lịch cộng đồng

Sự phát triển của mô hình du lịch thám hiểm hang động tại Tú Làn đã tạo việc làm trực tiếp và gián tiếp cho khoảng 100 hộ gia đình. Người dân làng Tân Hoá tham gia vào các hoạt động du lịch, được đào tạo kỹ năng an toàn, cách phục vụ, nấu ăn, v.v.

Những thanh niên trai tráng có sức khỏe thì làm nhân viên khuân vác hành lý cho du khách thám hiểm, đầu bếp trong tour, hoặc đào tạo chuyên môn để trở thành trợ lý an toàn. Nhiều chị em phụ nữ trong thôn trở thành nhân viên buồng phòng, vệ sinh, v.v. Qua thời gian làm việc, những người có mong muốn thăng tiến và năng lực sẽ tiếp tục được đào tạo để đảm nhận công việc có chuyên môn cao hơn như hướng dẫn viên, trợ lý an toàn, nhân viên điều hành, lễ tân, v.v.

Những công việc gắn với du lịch không chỉ giúp người dân ổn định cuộc sống mà còn mang vẻ đẹp của quê hương đến gần hơn với du khách. Quan trọng hơn, việc làm ổn định đã tạo động lực để nhiều người con Tân Hoá trở về gắn bó với quê hơn.

Bên cạnh dịch vụ lưu trú và ẩm thực, chuỗi cung ứng thực phẩm sạch cũng được hình thành. 4 hộ gia đình cung cấp thực phẩm sạch như thịt gà, trứng, rau củ quả cho các tour và Tú Làn Lodge. Một số hộ liên kết phục vụ trải nghiệm tham quan làng như mô hình trang trại VAC, trang trại nuôi ong mật và kinh doanh sản phẩm OCOP làm quà lưu niệm.

Có nhà nổi sinh sống an toàn, có việc làm và thu nhập ổn định, không ít người xa quê mưu sinh như ông Lực đã quay trở lại quê hương sinh sống và làm việc. Hiện tại gia đình ông là một trong những hộ cung cấp thực phẩm sạch của Tú Làn Lodge và tour thám hiểm hang động ở Tú Làn.

Rural Homestay: trải nghiệm lưu trú trong nhà nổi thích ứng thời tiết

Nhằm mang đến cho du khách trải nghiệm lưu trú gần gũi với đời sống địa phương, đồng thời tạo thêm sinh kế cho người dân Tân Hóa, năm 2023, Oxalis đã đầu tư 1,5 tỷ đồng cải tạo nhà nổi của 10 hộ dân thành các Rural Homestay. Mỗi căn được nâng cấp với đầy đủ tiện nghi như giường nệm, máy điều hòa, bình nước nóng lạnh và nhà vệ sinh có hệ thống xử lý nước thải, mang đến không gian lưu trú thoải mái nhưng vẫn đậm nét bản địa.

Khác với những mô hình lưu trú thông thường, Rural Homestay được thiết kế để thích ứng với điều kiện thời tiết đặc trưng của Tân Hóa. Khi nước lũ dâng cao, ngôi nhà sẽ nổi theo mực nước và vẫn có thể đón khách bình thường. Nhờ đó, du khách không chỉ nghĩ lại trong nhà dân mà còn có cơ hội trải nghiệm nhịp sống "sống chung với lũ" của người dân địa phương - một trải nghiệm mà khó tìm được ở nơi nào khác.

Để vận hành mô hình này, các hộ gia đình được đào tạo về dịch vụ lưu trú, chăm sóc khách hàng, nghiệp vụ buồng phòng và các kỹ năng giao tiếp với khách. Đầu năm 2026, họ tiếp tục tham gia các lớp tiếng Anh giao tiếp nhằm tự tin hơn khi đón tiếp khách quốc tế. Từ những người nông dân gắn bó với đồng ruộng, họ từng bước trở thành những chủ homestay thân thiện và chuyên nghiệp, trực tiếp tham gia vào hoạt động du lịch cộng đồng ngay tại ngôi nhà của mình.

Các hộ dân phục vụ homestay được Oxalis phân bổ khách lưu trú theo hình thức luân phiên, qua đó đảm bảo cơ hội tham gia và hưởng lợi từ du lịch được chia sẻ tương đối đồng đều trong cộng đồng. Nguồn khách ổn định từ tour thám hiểm Hệ thống hang động Tú Làn đã giúp mỗi hộ có thêm thu nhập từ 7-10 triệu đồng mỗi tháng, góp phần tạo sinh kế bền vững và nâng cao đời sống địa phương.

Đến giữa cuối 2026, Oxalis tiếp tục tổ chức các lớp tập huấn, hướng đến mục tiêu giúp các chủ homestay có thể tự vận hành dịch vụ lưu trú. Sau quá trình đào tạo, các hộ có thể chủ động mở bán phòng, tiếp nhận đặt chỗ và trực tiếp phục vụ khách lưu trú. Đây cũng là bước chuyển quan trọng, giúp mô hình Rural Homestay phát triển từ một hoạt động gắn với tour thám hiểm thành dịch vụ lưu trú cộng đồng có khả năng phục vụ nhiều nhóm du khách hơn. Giờ đây, những ai muốn khám phá cảnh sắc làng quê Tân Hoá, tìm hiểu cuộc sống địa phương và trải nghiệm nghỉ đêm trong nhà nổi có thể liên hệ đến Tú Làn Lodge hoặc liên hệ trực tiếp với các chủ homestay để đặt phòng.

Với du khách muốn kết hợp trải nghiệm này cùng hành trình khám phá thiên nhiên, tour Khám phá Hang Tiên - Tú Làn (2 ngày 1 đêm) do Oxalis vận hành sẽ bao gồm một đêm lưu trú tại nhà nổi Tân Hóa. Sau hành trình giữa núi rừng và hang động, du khách có dịp nghỉ ngơi trong không gian sinh hoạt của người dân, đồng thời hiểu thêm cách cộng đồng địa phương thích ứng với mùa lũ.

Làng Tân Hoá vươn mình ngoạn mục

Tháng 9/2023, Làng Tân Hoá của Việt Nam đã được công bố là một trong những làng du lịch tốt nhất thế giới năm 2023 (Best Tourism Village 2023). Tân Hoá trở thành đại diện tiêu biểu cho mô hình du lịch nông thôn bền vững của Việt Nam và là điểm sáng của du lịch thích ứng thời tiết trước thực trạng biến đổi khí hậu toàn cầu.

Từ năm 2022 đến nay, làng Tân Hoá liên tục phát triển những trải nghiệm du lịch mới như Ăn tối ở nhà dân, Rural Homestay, đạp xe khám phá mô hình kinh tế VAC, v.v. Hơn 22 hộ gia đình tiếp tục tham gia vào du lịch cộng đồng với cương vị làm chủ sản phẩm du lịch cộng đồng với sự đồng hành và hỗ trợ của đội ngũ giàu chuyên môn.

Trong 10 năm, làng Tân Hoá phát triển kinh tế, giảm tỷ lệ hộ nghèo từ 85.7% trong năm 2010 còn 2.6% trong năm 2024. Tính đến năm 2020, 80% trẻ em tại làng Tân Hoá hoàn thành chương trình phổ thông. Năm 2022 - 2024, 12 lao động địa phương được tài trợ theo học chương trình Cao Đẳng Hướng dẫn viên Du lịch tại Trường Cao đẳng Du lịch Sài Gòn. Từ những nhân viên khuân vác, họ đã trở thành Hướng dẫn viên và Trợ lý an toàn trong tour thám hiểm Oxalis.

Hi vọng trong tương lai, nhà nổi sẽ tiếp tục là một phần quan trọng trong hành trình phát triển du lịch của Tân Hoá, vừa giúp người dân chủ động thích ứng với mùa lũ, vừa mang đến cho du khách những trải nghiệm gần gũi với đời sống bản địa. Cùng với sự phát triển của du lịch cộng đồng, những căn nhà nổi không chỉ kể câu chuyện về cách người dân vượt qua khó khăn do thiên tai mà còn góp phần gìn giữ bản sắc văn hoá, tạo sinh kế bền vững và mở ra nhiều cơ hội phát triển cho Tân Hoá trong những năm tới.