Bữa tối nhà dân ở Tân Hóa: Khám phá ẩm thực và văn hóa địa phương

Khi hoàng hôn dần buông sau dãy núi, cũng là lúc những du khách thám hiểm ra khỏi rừng, trở về làng Tân Hoá và nhận phòng nghỉ ngơi sau nhiều ngày khám phá hệ thống hang động Tú Làn. Buổi tối không chỉ dừng lại ở việc thư giãn sau hành trình, mà còn mở ra một hoạt động đặc biệt: bữa ăn tối đậm chất đời sống địa phương, nơi du khách cùng người dân chuẩn bị và thưởng thức những món ăn giản dị, gắn liền với nhịp sinh hoạt thường ngày của làng quê Tân Hoá.

Theo chân của hướng dẫn viên, du khách nối đuôi nhau đạp xe thong thả trên con đường làng nhỏ, ghé thăm ngôi nhà của một gia đình trong làng. Trong không gian ấm cúng ấy, họ được mời ly trà nóng, lắng nghe những câu chuyện mộc mạc và cùng quây quần bên mâm cơm gia đình. Những con người đến từ nhiều nơi khác nhau, vốn xa lạ, giờ đây dường như chẳng còn khoảng cách.

Với người Việt, mời nhau một bữa cơm cũng chính là cách mở lòng. Chỉ cần ngồi vào bàn ăn, bạn không còn là khách, mà đã trở thành người quen, người thân trong câu chuyện của họ. Hoạt động ăn tối tại nhà dân giúp du khách cảm nhận rõ hơn văn hóa và nhịp sống của người dân Tân Hóa trong hành trình khám phá thiên nhiên và con người nơi đây.

Lắng nghe câu chuyện nhà nổi Tân Hóa

Bước vào sân nhà, du khách được hướng dẫn viên và chủ nhà chào đón bằng tất cả sự nhiệt tình và mến khách. Ngôi nhà lớn mộc mạc đặc trưng của miền quê miền Trung Việt Nam, bên cạnh là một căn nhà nổi - gắn liền với sự thích nghi cùng lũ lụt của người dân Tân Hóa. Ngôi nhà được thiết kế có thể nổi lên theo mực nước nhờ hệ thống thùng phuy cố định bên dưới, đồng thời được giữ vững bằng các cột định vị cao từ 5 - 7 mét để tránh bị trôi khi lũ lớn. Bên trong căn nhà nổi người dân làm kho dự trữ lương thực, đựng các đồ gia dụng giá trị hoặc dễ hư hỏng khi bị ngập nước. Hiện nay, nhà nổi được người dân xây dựng với nhiều diện tích khác nhau, từ 16 mét vuông cho đến hơn 40 mét vuông.

Sinh ra và lớn lên ở vùng rốn lũ của miền Trung, người dân nơi đây đã trải qua không ít trận lũ lịch sử, có những thời điểm mất nhà cửa, tài sản, thậm chí là người thân. Dù vậy, họ vẫn lựa chọn bám làng, gắn bó với mảnh đất quê hương đã tồn tại qua nhiều thế hệ. Sau mỗi mùa lũ, địa phương từng có những đề xuất như di dời toàn bộ dân làng khỏi vùng trũng nhưng không khả thi khi các hộ dân không muốn rời xa nơi chôn rau cắt rốn của mình.

Tham quan nhà nổi của người dân địa phương trước bữa ăn tối.

Thay vì rời đi, họ học cách sống chung với lũ bằng chính sự thích nghi và sáng tạo của mình. Những căn nhà nổi ra đời từ đó. Tính đến năm 2023, xã Tân Hóa đã có gần 620 căn nhà nổi được xây dựng. Mỗi khi mùa mưa đến, người dân chủ động dự trữ lương thực và nước sạch trên nhà nổi, đủ dùng trong khoảng 7 - 10 ngày, giúp họ yên tâm hơn trước những đợt nước dâng kéo dài. Trong mùa lũ, đàn gia súc như trâu, bò được lùa lên núi theo những khu vực đã được quy ước sẵn. Khi nước rút, chúng có thể dễ dàng quay trở lại đồng cỏ. Hằng ngày, người dân chèo thuyền đi cắt cỏ mang về nuôi gia súc, duy trì sinh hoạt và yên tâm đời sống cả khi làng quê đang lũ lụt.

Ngôi nhà nổi của một hộ gia đình tại Tân Hóa

Trải nghiệm làm cơm Pồi cùng người dân địa phương

Cơm Pồi là món ăn quen thuộc trong bữa cơm hằng ngày của người Nguồn, sinh sống chủ yếu ở vùng núi xã Kim Phú, Quảng Trị (xã Tân Hóa, huyện Minh Hóa, Quảng Bình cũ). Với người dân nơi đây, cơm Pồi không chỉ để no bụng, mà đã trở thành một phần nếp sống.

Trong bữa tối tại Tân Hóa, du khách không chỉ được thưởng thức cơm Pồi, mà còn có dịp lắng nghe điệu hát đâm Pồi và trực tiếp trải nghiệm công đoạn giã Pồi cùng người dân địa phương. Nhịp chày đều đặn hòa cùng giọng hát mộc mạc và câu hò “hôi lên, là hôi lên” mà mọi người cùng đồng thanh cất lên, tạo nên một không khí gần gũi hơn bao giờ hết. Điệu hát đâm Pồi của người Nguồn vốn là lời hẹn hò của những đôi trai gái trong mỗi dịp lễ hội, cũng là câu hát chào đón các người bạn mới. Lắng nghe những câu hát ấy giữa không gian làng quê Tân Hóa, du khách phần nào cảm nhận được sự chân thành, mộc mạc và chiều sâu văn hóa đã được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Cơm Pồi được làm từ ngô và sắn giã nhuyễn, trộn đều sau đó hấp lên

Thưởng thức các món ăn đặc trưng

Một trong những điều khiến du khách yêu thích trong bữa ăn tối đó chính là các món ăn địa phương nơi đây. Mọi người quây quần bên nhau và liên tục bất ngờ bởi chủ nhà lần lượt bưng ra những món ăn hấp dẫn. Chẳng mấy chốc, mâm cơm đã đầy lên với rau luộc xanh mướt, thịt nướng lá chanh thơm lừng, gà kho đậm đà, bát súp bí đỏ nóng hổi, cà tím nướng, ram Tân Hóa, trứng chiên và đĩa cơm Pồi dẻo quyện. Những món ăn tưởng chừng quen thuộc nhưng được nấu với hương vị đậm đà rất riêng và thơm ngon.

Những món ăn đặc trưng tại nhà người dân địa phương

Giữa không gian ấm cúng ấy, du khách dễ dàng cảm nhận được sự hiếu khách của các anh chị chủ nhà. Dường như món ăn ngon hơn nhờ họ nấu ăn bằng tất cả sự chân thành của mình. Gia đình chủ nhà luôn nở nụ cười hiền, nhẹ nhàng chào hỏi, cảm ơn du khách bằng ánh mắt và lời nói đầy trân trọng. Chính sự mộc mạc và thân thiện ấy đã khiến bữa cơm tối trở nên trọn vẹn hơn, không chỉ bởi món ngon, mà bởi cảm giác được chào đón như người thân quen trong gia đình.

Du khách thưởng thức bữa ăn tối do người dân địa phương chuẩn bị.

Góp phần thay đổi cộng đồng địa phương

Ngày trước, cuộc sống của người dân Tân Hóa gắn chặt với ruộng nương và mùa vụ, thu nhập bấp bênh. Nhiều gia đình quen với việc “được mùa thì đủ ăn, mất mùa thì gồng gánh qua ngày”, thậm chí họ phải rời quê hương của mình để đi đến các thành phố lớn kiếm kế sinh nhai.

Người dân Tân Hóa trước đây sống chủ yếu dựa vào công việc đồng áng và chăn nuôi

Và rồi, khi các tour thám hiểm các hang động được mở ra, hằng năm đón hàng ngàn khách du lịch từ phương xa đến khám phá khu vực này, cuộc sống người dân đã cải thiện hơn. Vào những ngày đầu, Oxalis tạo ra việc làm cho những người đàn ông trong làng - những người vốn làm nông và đi rừng, thông thạo địa hình và có sức khỏe rất tốt. Họ được tạo cơ hội làm công việc đầu bếp, hỗ trợ khuân vác phục vụ cho khách du lịch. Dần về sau, với mục tiêu mở rộng kinh tế chia sẻ, các mô hình dịch vụ ăn tối tại nhà dân và Rural Homestay cũng được mở ra nhằm hỗ trợ các chị, các mẹ cũng có thể có công việc ổn định ngoài các công việc vườn tược, chăn nuôi hằng ngày. Từ căn bếp quen thuộc của mỗi gia đình, những người vợ lần đầu có thêm nguồn thu nhập ổn định, giúp cuộc sống dần bớt chật vật hơn trước. Hiện nay, trải nghiệm ăn tối tại nhà dân là hoạt động bao gồm trong các tour thám hiểm hệ thống hang động Tú Làn qua đêm và nhiều ngày.

Rural Homestay tại một hộ nhà dân ở Tân Hóa, góp phần đem lại thu nhập cho người dân

Bên cạnh đó, du khách lưu trú tại Tú Làn Lodge, dù không tham gia tour thám hiểm của Oxalis, vẫn có thể đặt riêng dịch vụ trải nghiệm ăn tối tại nhà dân với mức giá 250.000 đồng/khách (đã bao gồm VAT). Trong đó, 200.000 đồng được trả trực tiếp cho hộ gia đình để chuẩn bị bữa ăn, còn 50.000 đồng do Oxalis đảm nhận nhằm chi trả cho công tác quản lý, bán hàng, tiếp thị và thuế. Oxalis cung cấp nguồn khách ổn định hằng tháng, giúp mỗi hộ gia đình tham gia dịch vụ này tạo ra thu nhập khoảng 8 - 10 triệu đồng mỗi tháng.

Nhờ du lịch bền vững, tỷ lệ hộ nghèo tại Tân Hóa đã giảm mạnh, từ 85,7% vào năm 2010 xuống còn 2,6% vào năm 2024. Hiện có hơn 130 người dân Tân Hóa trực tiếp tham gia các hoạt động du lịch cùng Oxalis, nguồn thu nhập cũng vì thế không còn phụ thuộc hoàn toàn vào việc đồng áng và chăn nuôi. Bên cạnh đó, nhiều hộ dân khác cũng hưởng lợi gián tiếp từ du lịch thông qua các hợp tác xã chăn nuôi heo, bò, gà, các hộ trồng rau, cung ứng thực phẩm cho các tour thám hiểm Tú Làn. Du lịch cộng đồng đã mang lại cho người dân niềm tin rằng họ có thể sống ổn định trên chính mảnh đất quê hương, bằng những gì quen thuộc và gần gũi nhất.

Những bữa tối quây quần trong nhà dân hay những đêm nghỉ ngơi tại Rural homestay hay Tú Làn Lodge không chỉ dừng lại ở một trải nghiệm du lịch. Đó là những mảnh ghép nhỏ trong hành trình thay đổi Tân Hóa một cách bền vững. Mỗi bước chân của du khách đến đây cũng là một sự sẻ chia, góp phần tạo nên những ngôi nhà nổi vững vàng hơn trước mùa lũ, những công trình vệ sinh, những trường học hoặc cơ sở vật chất khác. Từ đó, đời sống của người dân được cải thiện, ngôi làng nhỏ này cũng có thêm nguồn lực và niềm tin để gìn giữ văn hóa truyền thống mảnh đất quê hương mình.