Khám phá động thực vật quý hiếm tại Vườn Quốc Gia Phong Nha - Kẻ Bàng

Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng là Di sản Thiên nhiên Thế giới hai lần được UNESCO vinh danh, nơi lưu giữ những giá trị sinh học ngoại hạng với hơn 1.300 loài động vật và hàng nghìn loài thực vật đặc hữu. Hệ sinh thái rừng nguyên sinh tại đây tạo nên mái nhà an toàn cho 64 loài động vật hoang dã quý hiếm đã được các nhà khoa học ghi nhận qua hệ thống bẫy ảnh. Hãy cùng khám phá những loài động thực vật quý hiếm qua bài viết này nhé!

Bản hòa ca đa dạng sinh học giữa lòng di sản Phong Nha - Kẻ Bàng

Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng không chỉ là Di sản Thiên nhiên Thế giới về địa chất, địa mạo mà còn là một kho tàng đa dạng sinh học vô giá. Đặc biệt, đây là một trong số ít di sản trên toàn cầu được UNESCO công nhận là Di sản Thiên nhiên Thế giới hai lần: lần đầu vào năm 2003 với tiêu chí về địa chất, địa mạo và lần thứ hai vào năm 2015 nhờ những giá trị ngoại hạng về hệ sinh thái và đa dạng sinh học.

Với tỷ lệ che phủ rừng lên tới 94%, trong đó phần lớn là rừng nguyên sinh trên núi đá vôi lớn bậc nhất Đông Dương, đây là ngôi nhà chung của hơn 800 loài động vật có xương sống. Sự cô lập địa hình giữa các khối núi đá vôi đã tạo điều kiện hoàn hảo cho quá trình tiến hóa riêng biệt, mang lại cho Phong Nha - Kẻ Bàng một tỷ lệ cao các loài đặc hữu và thích nghi sâu trong hang động.

Nơi đây tự hào sở hữu 38 loài động vật đặc hữu của dãy Trường Sơn. Từ những loài thú lớn, động vật linh trưởng cho đến hệ súc vật hang động, tất cả tạo nên một lưới thức ăn phức tạp và nguyên sơ. Việc mở rộng ranh giới và kết nối hành lang sinh học với Khu bảo tồn Quốc gia Hin Namno (Lào) càng làm tăng cơ hội sống sót và di cư cho các loài hoang dã quý hiếm trong khu vực.

Phong Nha là mái nhà của hàng nghìn loài động thực vật quý hiếm.

Để giúp bạn có cái nhìn tổng quan về sự giàu có của hệ động vật nơi đây, dưới đây là danh mục những loài tiêu biểu đang được bảo tồn nghiêm ngặt:

Các loài linh trưởng quý hiếm của Phong Nha

Hệ sinh thái rừng Trường Sơn tại Phong Nha - Kẻ Bàng được giới khoa học đánh giá là một trong những khu vực bảo tồn linh trưởng quan trọng hàng đầu Đông Nam Á, sở hữu tổng cộng 9 loài linh trưởng cùng chung sống. Các loài này đóng vai trò là những "kỹ sư rừng xanh" đắc lực thông qua việc phát tán hạt giống, duy trì sự tái sinh tự nhiên cho các cánh rừng nguyên sinh.

• Voọc Hà Tĩnh (Trachypithecus hatinhensis): Loài linh trưởng được xếp ở cấp độ Nguy cấp (EN) và là loài đặc hữu độc đáo của vùng trung Trường Sơn thuộc Việt Nam và Lào. Chúng có tập tính sống theo đàn và di chuyển vô cùng nhanh nhẹn trên các vách núi đá vôi dựng đứng. Đặc biệt, tại Phong Nha - Kẻ Bàng, các nhà khoa học còn phát hiện ra biến thể biểu hình lông đen toàn thân vô cùng quý hiếm của loài này, tạo nên một điểm nhấn tiến hóa sinh học đầy kinh ngạc.
• Chà vá chân nâu (Pygathrix nemaeus): Được mệnh danh là "nữ hoàng của các loài linh trưởng", chà vá chân nâu (cấp độ EN) sở hữu một bộ lông rực rỡ và hài hòa với 5 màu sắc đặc trưng. Chúng chủ yếu sinh sống ở tầng tán cao của rừng nguyên sinh, đóng vai trò quan trọng trong việc ăn quả và phát tán hạt giống để duy trì sự tái sinh tự nhiên của rừng di sản. Khách du lịch mạo hiểm đôi khi có thể nghe thấy tiếng động truyền cành từ xa của loài này tại các phân khu bảo tồn.
• Vượn siki (Nomascus siki): Được xếp ở cấp độ Cực kỳ nguy cấp (CR), vượn siki là loài linh trưởng đang đứng trước bờ vực tuyệt chủng cao. Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng hiện là nơi ký thác, nuôi dưỡng và bảo tồn quần thể vượn siki lớn nhất còn sót lại trên thế giới. Tiếng hót vang vọng của vượn siki vào mỗi buổi sáng sớm được ví như những giai điệu nguyên sơ đầy kiêu hãnh của đại ngàn Trường Sơn.
• Các loài linh trưởng khác: Khu hệ này còn có sự góp mặt của Cu li nhỏ (Nycticebus pygmaeus - cấp độ EN) - loài thú ăn đêm có đôi mắt to tròn, cùng bốn loài khỉ thuộc giống Macaca bao gồm: Khỉ đuôi lợn (Macaca leonina), Khỉ cộc (Macaca arctoides), Khỉ mốc (Macaca assamensis) và Khỉ vàng (Macaca mulatta).

Voọc Hà Tĩnh là loài linh trưởng quý hiếm chỉ còn ở dãy Trường Sơn.

Động vật có vú bí ẩn của VQG Phong Nha Kẻ Bàng

Thế giới động vật có vú tại Phong Nha - Kẻ Bàng vô cùng huyền bí với những loài thú cổ xưa, quý hiếm bậc nhất của dãy Trường Sơn được bảo tồn trong các phân khu bảo vệ nghiêm ngặt.

• Saola (Pseudoryx nghetinhensis): Được mệnh danh là "Kỳ lân châu Á", Saola là một trong những loài thú lớn hiếm nhất trên thế giới, được xếp ở cấp độ Cực kỳ nguy cấp (CR). Loài móng guốc cổ xưa này là loài đặc hữu tuyệt đối của dãy Trường Sơn. Tại Phong Nha - Kẻ Bàng, các dấu vết và dữ liệu nghiên cứu từng ghi nhận sự hiện diện của Saola ở các vùng rừng rậm sâu thẳm hẻo lánh, đặc biệt là khu vực hoang dã bao quanh hệ thống hang Sơn Đoòng.
• Thỏ vằn Trường Sơn (Nesolagus timminsi): Loài thú cổ có sọc đen cổ kính này được xếp ở cấp độ Nguy cấp (EN). Thỏ vằn Trường Sơn là loài đặc hữu có lịch sử tiến hóa lâu đời và chỉ được phát hiện lại bởi các nhà khoa học trong những thập kỷ gần đây. Với đặc tính nhút nhát, thích nghi sâu trong các bụi rậm ẩm ướt của rừng mưa nhiệt đới đá vôi, chúng rất hiếm khi lộ diện trước con người.
• Tê tê Sunda (Manis javanica): Loài thú ăn kiến có vảy độc đáo này thuộc nhóm Cực kỳ nguy cấp (CR). Với thói quen hoạt động âm thầm về đêm và khả năng cuộn tròn cơ thể để tự vệ, tê tê Sunda đóng vai trò kiểm soát các quần thể mối, kiến trong rừng. Tuy nhiên, chúng cũng là mục tiêu hàng đầu chịu áp lực nặng nề từ các mạng lưới săn trộm và buôn lậu động vật hoang dã trái phép.
• Mang lớn (Muntiacus vuquangensis): Thuộc nhóm Nguy cấp (EN), loài thú móng guốc đặc hữu này sở hữu cặp gạc lớn đặc trưng vô cùng ấn tượng. Chúng thích nghi trong các phân khu bảo vệ nghiêm ngặt, nhưng hiện đang đối mặt với nguy cơ suy giảm nghiêm trọng do các hoạt động săn bắt và bẫy siết trái phép từ con người.
• Báo gấm (Neofelis nebulosa): Là một trong những loài thú săn mồi họ mèo bí ẩn và lẩn khuất nhất của đại ngàn Phong Nha - Kẻ Bàng. Với lối sống đơn độc, khả năng leo trèo bậc thầy trên cây và các hoa văn đám mây độc lạ trên bộ lông, báo gấm đóng vai trò là loài thiên địch đỉnh tháp giúp cân bằng sinh thái tự nhiên của vùng di sản.
• Chuột đá Lào (Laonastes aenigmamus): Vườn quốc gia ghi nhận sự tồn tại đầy kinh ngạc của loài thú nhỏ độc đáo này. Chuột đá Lào được giới khoa học quốc tế ví như một "hóa thạch sống" đích thực, bởi chúng thuộc về một họ thú cổ xưa tưởng chừng đã tuyệt chủng hoàn toàn từ hàng triệu năm trước.
• Cầy vằn Bắc (Chrotogale owstoni): Loài thú ăn thịt nhỏ thuộc nhóm Nguy cấp (EN) này sở hữu hoa văn vằn sọc lạ mắt dọc theo cơ thể. Chúng chủ yếu kiếm ăn dưới tầng thảm mục của rừng già và rất nhạy cảm với các tác động thay đổi môi trường hoặc sự nhiễu loạn từ con người.
• Rái cá lông mượt (Lutrogale perspicillata): Nằm trong phân nhóm Sắp nguy cấp (VU), rái cá lông mượt sinh sống và săn mồi dọc theo hệ thống sông suối trong vắt và các cửa sông ngầm của vườn quốc gia. Sự hiện diện của chúng là chỉ dấu sinh học quan trọng cho thấy môi trường nước tại đây vẫn giữ được nét nguyên sơ.
• Vương quốc loài dơi: Đặc biệt, hệ thống hang động tại đây là nơi cư trú của khoảng 40 loài dơi khác nhau, trong đó có 10 loài được liệt kê trong Danh lục Đỏ IUCN. Hàng đêm, lượng phân dơi (guano) khổng lồ tích tụ trong hang đóng vai trò là nguồn dinh dưỡng nền tảng, nuôi dưỡng cả một hệ sinh thái phụ thuộc bao gồm các loài động vật không xương sống, cá mù và chim hang động.

Bẫy ảnh nghi ngờ là Sao la - biểu tượng bí ẩn của rừng già Phong Nha Kẻ Bàng.

Một số loài chim quý được ghi nhận ở Phong Nha - Kẻ Bàng

Phong Nha - Kẻ Bàng là một khu vực chim quan trọng (IBA) với sự hiện diện của 15 loài được ghi tên trong Sách Đỏ Việt Nam và 20 loài nằm trong Danh lục Đỏ IUCN. Rừng nguyên sinh thường xanh ẩm ướt cung cấp một nguồn thức ăn dồi dào và sinh cảnh làm tổ lý tưởng cho các loài chim nhiệt đới.

• Họ Chim Trĩ quý hiếm: Vườn quốc gia là nơi phân bố của loài Gà tiền mặt đỏ (Lophura diardi) và đặc biệt là loài Trĩ sao (Rheinardia ocellata - cấp độ EN), loài chim có bộ lông đuôi dài nhất trong thế giới tự nhiên với các hoa văn đốm sao lộng lẫy.
• Các loài chim lớn họ Hồng hoàng: Bạn có thể bắt gặp hoặc nghe thấy tiếng vỗ cánh vang vọng từ xa của bốn loài niệc và hồng hoàng quý hiếm bao gồm: Hồng hoàng (Buceros bicornis), Niệc cổ hung (Aceros nipalensis), Niệc môi trườn (Rhyticeros undulatus) và Niệc nâu (Anorrhinus austeni).
• Loài đặc hữu tái phát hiện: Loài Khướu đá mun (Stachyris herberti) là loài đặc hữu của vùng núi đá vôi miền Trung Việt Nam, từng bị coi là mất dấu trong một thời gian dài nhưng nay đã được tái phát hiện sinh sống ổn định tại Phong Nha. Ngoài ra, khu vực này còn có các loài chim có dải phân bố hẹp như Khướu mỏ dẹt đuôi ngắn, Đuôi cụt bụng vằn (Hydrornis elliotii) và Gõ kiến đầu đỏ (Picus rabieri).

Cao cát bụng trắng là loài chim quý hiếm xuất hiện trong rừng Phong Nha.

Côn trùng và sinh vật không xương sống đặc hữu trong lòng hang động

• Nhện mù hang động: Hệ sinh thái hang động biệt lập của Phong Nha - Kẻ Bàng, đặc biệt là tại những lòng hang khổng lồ và nguyên sơ như hang Sơn Đoòng, hang Én, hay hang Tối, là cái nôi của nhiều loài sinh vật dị biệt mới cho khoa học. Các loài nhện mù sinh sống tại đây đã trải qua quá trình biến đổi sinh học sâu sắc do hàng triệu năm không tiếp xúc với ánh sáng mặt trời. Cơ thể chúng hoàn toàn mất đi sắc tố (trở nên trắng bạch hoặc trong suốt), mắt bị tiêu biến hoàn toàn, ngược lại, các sợi râu và chân cảm giác được kéo dài ra tối đa để định vị con mồi trong bóng tối tuyệt đối. Du khách tham gia các tour thám hiểm mạo hiểm chuyên sâu sẽ có cơ hội hiếm hoi được chiêm ngưỡng những sinh vật kỳ bí này trên các vách hang ẩm ướt.
• Bọ cạp hang động: Tương tự như nhện mù, các loài bọ cạp thích nghi sâu trong lòng đất Phong Nha cũng mang những đặc điểm tiến hóa dị biệt để thích ứng với đời sống không ánh sáng. Chúng không cần đến thị giác mà dựa hoàn toàn vào hệ thống lông cảm biến cực nhạy trên cơ thể để săn các loài côn trùng nhỏ. Những loài này chỉ có thể được tìm thấy và sống sót trong môi trường có độ ẩm, nhiệt độ ổn định tuyệt đối của các hệ thống hang động vùng lõi.
• Dế và các loài bọ hang động: Dế hang không có cánh, lưng gù, sở hữu đôi râu và chân sau rất dài để định hướng và di chuyển, thường sống gần cửa hang hoặc quanh các đống phân dơi. Sâu hơn trong vùng tối vĩnh viễn là những loài rệp hang màu trắng sữa đã mất hoàn toàn thị giác, cùng bọ cánh cứng, bọ nhảy đuôi và bọ cạp mù đặc hữu Vietbocap. Trong khi đó, cuốn chiếu như Sinocallipus deharvengi đóng vai trò "máy nghiền mùn bã", giúp phân hủy chất hữu cơ và duy trì chuỗi thức ăn trong hệ sinh thái hang động.

Dế và các loài bọ hang động thích nghi với bóng tối bằng nhiều đặc điểm độc đáo.

Những loài cá đặc hữu tại Phong Nha - Kẻ Bàng

Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng sở hữu một khu hệ cá nước ngọt phong phú bậc nhất Đông Nam Á với tổng cộng 215 loài cá. Trong số đó, khu vực này tự hào có 33 loài đặc hữu và 5 loài được ghi tên trong Sách đỏ Việt Nam. Đáng chú ý, tính đa dạng sinh học về cá nước ngọt tại đây cao gấp 25 lần so với chỉ số trung bình của toàn khu hệ Việt Nam. Chỉ trong vòng gần 20 năm qua, thế giới đã chứng kiến 9 loài cá hoàn toàn mới cho khoa học được phát hiện và công bố lần đầu tại chính tọa độ di sản này.

• Cá mù hang động (Speolabeo hokhanhi): Đây là một trong những loài cá mù đặc hữu quý hiếm và kỳ bí nhất trên thế giới. Loài cá này được phát hiện vào năm 2014, sinh sống giới hạn trong hệ thống sông ngầm của các hang động. Để thích nghi với môi trường tối tăm tuyệt đối ngàn năm dưới lòng đất, cá mù đã trải qua một quá trình tiến hóa thoái hóa và bù trừ sinh học ngoạn mục. Hai mắt của chúng tiêu biến hoàn toàn, thay vào đó, hệ thống râu cảm giác và đường bên phát triển cực kỳ nhạy bén giúp định vị làn sóng nước và con mồi. Cơ thể chúng hoàn toàn không sản sinh melanin nên có màu trắng nhạt hoặc trong suốt đến mức du khách có thể nhìn rõ các mạch máu và cơ quan nội tạng bên trong.
• Cá Mo khe lạnh (Lobocheilos sp.): Loài cá hang động đặc dị này mới được ghi nhận trong một đợt khảo sát chuyên sâu về 14 loài sinh vật dưới lòng đất. Sự phân bố của loài cá Mo này có diện tích hẹp đến mức kinh ngạc khi các chuyên gia chỉ tìm thấy chúng duy nhất tại vùng nước ngầm Khe Lạnh, nằm sâu bên trong tuyến thám hiểm kỳ vĩ của hang Sơn Đoòng.
• Cá hang thái tự (Henicorhynchus thaitui): Được đặt tên để vinh danh những đóng góp của các nhà khoa học Việt Nam, loài cá hang động đặc hữu này chọn các hồ nước tĩnh và dòng sông ngầm sâu trong lòng núi đá vôi Phong Nha làm nơi trú ẩn. Chúng sở hữu cấu trúc vảy và bong bóng cá biến đổi để thích nghi với áp suất nước biến động trong hang vào mùa lũ, là một mắt xích quan trọng trong lưới thức ăn khép kín của sinh cảnh hang động.
• Cá bống Phong Nha (Chela quangbinhensis): Loài cá này là một phát hiện mang tính lịch sử, đánh dấu một loài hoàn toàn mới cho khoa học gắn liền với danh xưng địa phương Quảng Bình, nay là Quảng Trị. Chúng chủ yếu sinh sống ở các đoạn sông suối trong vắt có dòng chảy chậm ngoài rìa cửa hang. Thân hình nhỏ gọn, thuôn dài và màu sắc ngụy trang hòa vào sỏi đá giúp chúng né tránh các loài chim săn mồi hoang dã.
• Cá chép hoa / Cá gáy hoa (Cyprinus hieni): Được tìm thấy và mô tả bởi nhà khoa học Nguyễn Thái Tự, loài cá chép đặc hữu này có ý nghĩa tiến hóa học vô cùng to lớn. Việc phát hiện ra cá gáy hoa tại hệ thống sông chằng chịt của Phong Nha - Kẻ Bàng đã giúp giới học thuật quốc tế chứng minh rằng vùng đất di sản này chính là trung tâm phát sinh thứ tư của chi cá chép trên toàn cầu, đập tan các giả thuyết cũ về giới hạn địa lý của loài.
• Cá chình hoa (Anguilla bengalensis): Loài cá xương cổ xưa này có giá trị bảo tồn và kinh tế cực kỳ cao, thường trú ẩn sâu trong các hang hốc núi đá vôi ngập nước dọc các sông suối lớn. Mỗi cá thể cá chình cổ tại đây có thể đạt kích thước khổng lồ, nặng từ 3kg đến 7kg. Tuy nhiên, loài cá này vẫn là một ẩn số lớn đối với các nhà khoa học. Họ vẫn chưa thể giải mã toàn bộ tập tính di cư xuyên đại dương từ lục địa ra biển sâu để sinh sản của quần thể cá chình Phong Nha, liệu chúng có tuân theo chu kỳ giống như loài cá chình châu Âu hay không.

Cá mù hang động mất sắc tố và thị giác để sống trong bóng tối vĩnh viễn.

Hệ thực vật đa dạng và quý hiếm tại Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng

Hệ thực vật tại Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng là sự giao thoa độc đáo giữa các luồng thực vật phía Bắc và phía Nam của Việt Nam. Thảm thực vật ở đây mang tính nguyên sinh rất cao với tỷ lệ che phủ rừng lên đến 94%, phân bố chủ yếu trên địa hình núi đá vôi dốc đứng karst. Rừng Phong Nha là nơi sinh sống của hơn 2.700 loài thực vật có mạch, trong đó có tới 133 loài bị đe dọa toàn cầu và hơn 400 loài đặc hữu quý hiếm.

Dưới đây là những loài thực vật đặc hữu và có giá trị bảo tồn sinh học nổi bật nhất tại khu vực di sản này:

• Táu Phong Nha (Hopea hongayanensis): Đây là loài cây gỗ lớn đặc hữu, biểu tượng cốt lõi cho thảm thực vật vùng di sản và được xếp ở cấp độ Cực kỳ nguy cấp (CR) trong Danh lục Đỏ IUCN cũng như Sách đỏ Việt Nam. Loài cây thuộc họ Dầu này chỉ được tìm thấy duy nhất tại vùng lõi rừng nguyên sinh của Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng, hoàn toàn không có mặt ở bất kỳ nơi nào khác trên trái đất. Sự hiện diện của Táu Phong Nha là một trong những căn cứ khoa học đanh thép nhất khẳng định giá trị bảo tồn nguyên vẹn và nghiêm ngặt của hệ sinh thái đá vôi miền Trung.
• Bách xanh đá (Calocedrus rupestris): Được giới khoa học quốc tế vinh danh là một "báu vật ngàn năm" vô giá, quần thể rừng bách xanh đá tại đây trải rộng trên diện tích lên tới 50km2 và được xếp vào nhóm Nguy cấp (EN). Điểm đặc biệt khiến các nhà thực vật học kinh ngạc là phần lớn trong số khoảng 2.500 cây bách xanh cổ thụ mọc rải rác trên các đỉnh núi đá vôi dốc đứng tại đây đều có tuổi thọ dao động từ 500 đến hơn 600 năm tuổi. Chúng có khả năng bám rễ sâu vào các kẽ đá vôi khô cằn, chống chọi với gió bão ngàn năm, tạo nên một cảnh quan thực vật độc nhất vô nhị.
• Trầm hương (Aquilaria crassna): Được xếp vào nhóm Cực kỳ nguy cấp (CR), cây Trầm hương (hay cây Dó bầu) tại Phong Nha - Kẻ Bàng là một trong những loài thực vật chịu áp lực khai thác khốc liệt nhất trong lịch sử vì giá trị kinh tế quý như vàng ròng của phần lõi trầm. Trong tự nhiên, cây đóng vai trò là một thành phần cấu trúc quan trọng của rừng mưa nhiệt đới tầng cao. Hiện nay, những cây trầm hương cổ thụ còn sót lại chỉ nằm sâu trong phân khu bảo vệ nghiêm ngặt tuyệt đối và được lực lượng kiểm lâm canh gác, tuần tra vô cùng nghiêm ngặt.
• Sưa Bắc / Huê mộc vàng (Dalbergia tonkinensis): Thuộc nhóm Cực kỳ nguy cấp (CR), loài cây gỗ nhóm IA này từng tạo nên những "cơn sốt" săn lùng gỗ huê đỉnh điểm tại vùng đất Quảng Bình trong quá khứ. Rừng đá vôi Phong Nha chính là một trong những sinh cảnh tự nhiên hiếm hoi còn lưu giữ được các cá thể sưa Bắc tự nhiên mọc xuyên qua vách đá. Gỗ của cây có chứa tinh dầu và vân gỗ uốn lượn tuyệt đẹp, khiến nó trở thành loài thực vật luôn đứng đầu trong danh sách cần bảo vệ khỏi lâm tặc.
• Chò đãi (Annamocarya sinensis): Loài thực vật thuộc họ Óc chó này nằm trong danh mục Nguy cấp (EN). Chò đãi là loài cây gỗ lớn thường mọc dọc theo các thung lũng ẩm ướt hoặc ven các con suối đổ vào cửa hang động Phong Nha. Loài cây này không chỉ có giá trị cao về mặt khoa học trong việc nghiên cứu tiến hóa thực vật cổ mà còn đóng vai trò giữ đất, ngăn chặn sạt lở ven bờ sông suối vào mùa lũ dữ miền Trung.
• Lan Hài Đỏ (Paphiopedilum delimatum) và các loài Lan Hài quý: Ngoài lan hài xanh, các khối núi đá vôi Phong Nha còn là vương quốc của nhiều loài lan hài cực kỳ nguy cấp (CR) khác. Chúng thường bám sinh trưởng trên các vách đá dựng đứng, nơi có sương mù bao phủ quanh năm và lớp mùn phong hóa dày. Do hình dáng hoa kỳ lạ, kiêu sa và có độ bền cao, chúng liên tục đối mặt với nạn hái trộm để bán sang tay giới chơi cây cảnh hoang dã.
• Các loài Tuế đá vôi (Cycas spp.): Phong Nha - Kẻ Bàng sở hữu nhiều loài tuế đặc hữu của vùng Đông Dương mọc trực tiếp từ các hốc đá cằn cỗi. Cây tuế được ví như những "hóa thạch sống" của thế giới thực vật, có lịch sử xuất hiện từ thời kỳ khủng long. Với cấu trúc lá cứng, khả năng chịu hạn hán và sinh trưởng chậm chạp (mỗi năm chỉ cao lên vài milimet), loài thực vật này mang lại vẻ đẹp cổ kính, hoang sơ nguyên bản cho các cửa hang tự nhiên tại đây.
• Bách xanh núi đất (Calocedrus macrolepis): Khác với loài bách xanh đá ưa đá vôi thuần túy, bách xanh núi đất (thuộc nhóm Sắp nguy cấp - VU) phân bố chủ yếu ở các thung lũng đá vôi ngập mùn hoặc dốc sườn silicate cao ráo. Đây là loài cây cho gỗ có tinh dầu thơm đặc trưng, đang phải chịu áp lực bảo vệ rất lớn trước nạn khai thác lén lút của lâm tặc trong quá khứ. Hiện tại, quần thể loài này đang được Vườn quốc gia theo dõi và nhân giống nghiêm ngặt để phục hồi sinh cảnh tự nhiên.
• Lan Hài Xanh (Paphiopedilum malipoense): Khu hệ thực vật đá vôi Phong Nha còn là thánh địa của các loài lan hài quý hiếm, trong đó nổi bật là loài lan hài xanh cực kỳ nguy cấp. Loài hoa này có tập tính sinh trưởng rất khắt khe: chúng chỉ mọc dưới các tán rừng ẩm ướt, trên vách đá vôi có độ dốc cao và râm mát. Do có hoa hình hài độc lạ với sắc xanh cẩm thạch tuyệt đẹp, loài lan này luôn là mục tiêu săn lùng hàng đầu của giới buôn lậu sinh vật cảnh, khiến công tác tuần tra bảo vệ chúng quanh các cửa hang động trở nên vô cùng cấp thiết.

Hệ thực vật sở hữu hàng nghìn loài cây với nhiều loài quý hiếm và đặc hữu.

Vì sao khó bắt gặp thú hoang dã khi du lịch và khám phá Phong Nha?

Nhiều du khách đến với Phong Nha - Kẻ Bàng hay các vườn quốc gia khác thường mang theo kỳ vọng lớn sẽ bắt gặp những đàn thú lớn chạy nhảy hay các loài linh trưởng chuyền cành ngay bên đường đi. Tuy nhiên, thực tế là đại đa số du khách thông thường sẽ chỉ thấy cây rừng, các loài côn trùng nhỏ hoặc nghe tiếng chim hót từ xa.

Báo cáo khảo sát các loài thú lớn cho thấy mật độ quần thể của các loài thú lớn đã bị suy giảm nghiêm trọng. Thậm chí, loài voi được xác định là đã biến mất hoàn toàn khỏi khu vực vườn quốc gia do tác động chia cảnh sinh cảnh sống từ hệ thống tuyến đường giao thông (như Đường số 20 Quyết Thắng).

Có ba lý do chính lý giải cho sự "ẩn mình" này của động vật hoang dã:

• Hệ quả từ nạn săn trộm và bẫy bắt: Áp lực sinh kế của cư dân vùng đệm kết hợp với mạng lưới giao thông mở rộng đã tạo cơ hội cho các đối tượng lén lút săn bắt thương mại và đặt bẫy dây. Dù công tác bảo vệ rừng đã được thắt chặt (thành lập 11 đội cộng đồng chuyên gỡ bẫy), động vật hoang dã tại đây đã hình thành tập tính sợ hãi và tránh xa tuyệt đối những nơi có hơi người.
• Đặc tính sinh học của rừng rậm đá vôi: Rừng Phong Nha là rừng rậm nhiệt đới thường xanh trên núi đá vôi với tầng tán dày đặc. Đây không phải là đồng cỏ mở như ở châu Phi để bạn có thể dễ dàng quan sát từ xa. Thú rừng tại đây chủ yếu hoạt động về đêm, có khả năng ngụy trang bậc thầy và thính giác cực kỳ nhạy bén.
• Sự nhiễu loạn thụ động từ du lịch: Việc mở rộng các tour tuyến du lịch mạo hiểm thâm nhập sâu vào các vùng lõi hoang dã vô tình tạo ra sự "nhiễu loạn thụ động". Tiếng bước chân, ánh đèn pin công suất lớn phá vỡ không gian yên tĩnh, buộc các loài nhạy cảm như Saola hay Voọc phải lùi sâu vào các vùng hiểm trở, không có bóng dáng con người.

Hiểu được điều này, du khách sẽ có cho mình một kỳ vọng đúng đắn. Việc "không nhìn thấy thú lớn" không phải là một điểm trừ của chuyến đi, mà ngược lại, đó là dấu hiệu cho thấy các loài động vật đang có được không gian yên ổn để sinh tồn.

Cùng Oxalis trở thành du khách có trách nhiệm

Mỗi hành trình cùng Oxalis không chỉ là chuyến phiêu lưu mạo hiểm, mà còn là hành trình của sự tử tế. Để góp phần bảo tồn hệ sinh thái quý giá của Phong Nha - Kẻ Bàng, bạn hãy cùng chúng tôi thực hiện những nguyên tắc nhỏ nhưng mang lại giá trị lớn:

• Nói "KHÔNG" với đặc sản thú rừng: Sự tồn tại của thiên nhiên hoang dã phụ thuộc vào quyết định của chính chúng ta. Hãy cùng nói không với các món ăn từ thịt rừng và các sản phẩm lưu niệm từ động vật. Sự ủng hộ của bạn cho một lối sống văn minh chính là cách trực tiếp nhất để ngăn chặn các hoạt động xâm hại rừng.
• Nguyên tắc "Không để lại dấu vết": Trong mỗi chuyến trekking, hãy đảm bảo rằng tất cả những gì bạn để lại chỉ là những dấu chân, và tất cả những gì bạn mang về chỉ là những bức ảnh đẹp. Rác thải nhựa là kẻ thù số một của môi trường hang động và sông ngầm. Oxalis luôn thu gom tất cả rác thải, chất thải ra khỏi rừng và hang động sau tour, phân loại và xử lý đúng cách.
• Giữ khoảng cách: Nếu may mắn bắt gặp một đàn voọc hay những sinh vật nhỏ bé trên vách hang, hãy quan sát từ xa và giữ im lặng. Không sử dụng đèn flash, không ồn ào và tuyệt đối không cho động vật ăn. Đó chính là cách chúng ta thể hiện sự tôn trọng với chủ nhân thực sự của khu rừng.
• Đồng hành cùng cộng đồng địa phương: Đồng hành cùng Oxalis không chỉ đảm bảo an toàn cho chuyến đi mà bạn còn giúp hỗ trợ sinh kế cho cộng đồng địa phương. Khi người dân được tạo điều kiện làm dịch vụ du lịch bền vững, họ sẽ chính là những người bảo vệ rừng tận tâm nhất.

Khám phá du lịch Phong Nha - Kẻ Bàng là khám phá một trong những nơi có hệ sinh thái quý hiếm và đa dạng nhất thế giới. Hãy để chuyến đi của bạn không chỉ là những kỷ niệm khó quên, mà còn là một phần trong nỗ lực bảo tồn để vẻ đẹp này mãi trường tồn với thời gian.